उस्मानाबाद (धाराशिव) जिल्ह्यातील भूम तालुक्यातील मानकेश्वर हे ऐतिहासिक आणि पौराणिक वारसा लाभलेले एक महत्त्वाचे गाव आहे. येथील मुख्य आकर्षण म्हणजे प्राचीन हेमाडपंती शिव मंदिर. हे मंदिर चहुबाजूंनी नदीने वेढलेले असून, कोरीव शिल्पकलेचा हा एक उत्कृष्ट नमुना अतिशय विलोभनीय दिसतो.
सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे, हे हेमाडपंती मंदिर एका विशाल अखंड खडकातून कोरलेले असल्याचे दिसून येते. १३ व्या शतकातील यादवनरेश सिंहनदेव (द्वितीय) यांच्या कारकिर्दीतील ही एक अद्वितीय कलाकृती आहे. या मंदिराचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे येथे असलेली शेकडो कोरीव शिल्पे. यातील अनेक मूर्ती त्यांच्या नाजूक आणि सुबक नक्षीकामामुळे लक्ष वेधून घेतात, तर दुर्दैवाने काळाच्या ओघात आणि विध्वंसक प्रवृत्तींमुळे खंडित झालेल्या अनेक उत्कृष्ट मूर्तीही येथे पाहायला मिळतात. मंदिरातील पाणी बाहेर जाण्यासाठी बनवलेले 'मकरमुख' हे शिल्प पाहण्यासारखे आहे. मूळ मंदिराचा बाहेरील भाग पडल्याचे किंवा पाडल्याचे अनेक पुरावे येथे आजही दिसून येतात.r
देशातील मंदिर शिल्पकलेच्या उत्कृष्ट उदाहरणांपैकी हे एक मंदिर आहे. मुस्लिम राजवटीत अनेक मंदिरांचे नुकसान झाले, त्यात मानकेश्वरच्या या शिवमंदिराचाही समावेश होता. दरवर्षी चैत्र महिन्यात येथे मोठी यात्रा भरते, ज्यासाठी दूरदूरवरून भाविक मानकेश्वरला येतात.
मानकेश्वर आणखी एका गोष्टीसाठी प्रसिद्ध आहे, ते म्हणजे शिवमंदिराजवळील सटवाई देवीचे मंदिर. येथे मुलांचे 'जावळ' काढण्याची प्रथा प्राचीन काळापासून चालत आली आहे. या विधीसाठी सामान्य लोकांपासून ते सेलिब्रिटींपर्यंत सर्वजण मोठ्या संख्येने येथे येतात.
"इतिहास सांगतो की, मानकेश्वरच्या या मंदिरावर अनेकदा आक्रमणे झाली. धर्मांध शक्तींनी यातील कलाकृती नष्ट करण्याचा, मूर्ती फोडण्याचा प्रयत्न केला. पण, ज्याप्रमाणे सत्य कधी लपत नाही, त्याचप्रमाणे मानकेश्वरचा हा 'महादेव' आजही आपल्या पूर्ण वैभवासह भक्तांना दर्शन देत उभा आहे. भग्न झालेल्या मूर्ती आपल्याला त्या काळातील क्रूरतेची आठवण करून देतात, तर उभ्या असलेल्या भिंती आपल्या महान संस्कृतीचा अभिमान जागृत करतात
मानकेश्वर शिव मंदिर: १३ व्या शतकातील अद्भूत पाषाणशिल्प आणि धाराशिवचा ऐतिहासिक वारसा
धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्याला लेण्यांचा आणि प्राचीन मंदिरांचा मोठा वारसा लाभला आहे. याच वारशाचा एक अनमोल हिरा म्हणजे भूम तालुक्यातील मानकेश्वर. निसर्गाच्या कुशीत आणि नदीच्या वेढ्यात वसलेले हे हेमाडपंती शिव मंदिर म्हणजे मानवी कौशल्याचा आणि श्रद्धेचा एक अद्भूत संगम आहे.
१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी: यादवांचे वैभव
मानकेश्वरच्या या मंदिराचा इतिहास १३ व्या शतकापर्यंत मागे जातो. देवगिरीच्या यादवनरेश सिंहनदेव (द्वितीय) यांच्या कारकिर्दीत या मंदिराची निर्मिती झाली. यादव काळ हा महाराष्ट्रातील मंदिर स्थापत्यकलेचा सुवर्णकाळ मानला जातो आणि मानकेश्वरचे मंदिर त्याचे जिवंत उदाहरण आहे.
२. स्थापत्यशैली: एकाच पाषाणातील 'मोनोलिथिक' चमत्कार
या मंदिराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे हे एकाच विशाल अखंड खडकातून कोरलेले असल्याचे दिसून येते. अशा प्रकारच्या बांधकामाला 'मोनोलिथिक' (Monolithic) वास्तू म्हणतात.
नदीचा वेढा: हे मंदिर नदीच्या पात्रात अशा प्रकारे वसलेले आहे की, पावसाळ्यात नदीचे पाणी मंदिराला चहूबाजूंनी स्पर्श करते. हे दृश्य अत्यंत नयनरम्य आणि विलोभनीय असते.
कोरीव काम: मंदिराच्या खांबांवर आणि भिंतींवर शेकडो कोरीव मूर्ती आहेत. यामध्ये देवी-देवता, यक्ष, गंधर्व आणि विविध पौराणिक प्रसंगांचे चित्रण अत्यंत नाजूकपणे केले आहे.
मकरमुख: मंदिरातील पाण्याचा निचरा करण्यासाठी बनवलेली 'मकरमुख' (मगरीच्या तोंडासारखी आकृती) ही कलाकृती त्या काळातील प्रगत अभियांत्रिकीची साक्ष देते.
३. आक्रमणे आणि काळाचा महिमा
भारतातील अनेक ऐतिहासिक वास्तूंप्रमाणेच मानकेश्वरच्या मंदिरालाही परकीय आक्रमणांचा फटका बसला. मुस्लिम राजवटीत या मंदिराच्या बाहेरील भागाचे मोठे नुकसान झाले. आजही मंदिराच्या आवारात अनेक खंडित मूर्ती आणि पाडलेले अवशेष पाहायला मिळतात, जे त्या काळातील विध्वंसक प्रवृत्तींची आणि काळाच्या प्रवासाची आठवण करून देतात.
४. सटवाई देवी आणि 'जावळ' विधीची परंपरा
मानकेश्वर हे केवळ ऐतिहासिक पर्यटनासाठीच नाही, तर धार्मिक श्रद्धेसाठीही प्रसिद्ध आहे. शिव मंदिराच्या अगदी जवळ सटवाई देवीचे मंदिर आहे.
जावळ प्रथा: येथे लहान मुलांचे पहिले केस (जावळ) काढण्याची प्राचीन परंपरा आहे. ही श्रद्धा इतकी दृढ आहे की, महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातून सामान्य नागरिक आणि अनेक नामवंत सेलिब्रिटी आपल्या मुलांचा जावळ विधी करण्यासाठी मानकेश्वरला येतात.
५. वार्षिक यात्रा: चैत्र महिन्यातील उत्साह
दरवर्षी चैत्र महिन्यात मानकेश्वर येथे मोठी यात्रा भरते. या यात्रेच्या निमित्ताने हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात. या काळात येथील वातावरण भक्तीमय आणि उत्साहाने भरलेले असते.
निष्कर्ष
मानकेश्वरचे शिव मंदिर हे केवळ दगड आणि मातीचे बांधकाम नसून, आपल्या पूर्वजांच्या प्रगत विचारसरणीचे आणि अफाट कलेचे प्रतीक आहे. जर तुम्हाला इतिहास, कला आणि अध्यात्म यांची आवड असेल, तर मानकेश्वरला एकदा अवश्य भेट द्या.
कोटी मूर्तींचे रहस्य
मानकेश्वर मंदिराच्या अद्भूत रचनेबद्दल सांगताना एक थक्क करणारी गोष्ट स्थानिक लोक परंपरेने सांगतात, ती म्हणजे— "या मंदिरात लहान-मोठ्या मिळून तब्बल ३ कोटी मूर्ती कोरलेल्या आहेत." * सूक्ष्म कोरीव काम: मंदिराच्या प्रत्येक खांबावर, छतावर (वितान), शिखरावर आणि अगदी पायऱ्यांच्या कोपऱ्यातही इतकी सूक्ष्म शिल्पे आहेत की, ती मोजणे अशक्य वाटते.
दगडांतून साकारलेली सृष्टी: मानवी आकृत्या, देव-देवता, नर्तिका, प्राणी आणि पौराणिक कथांमधील प्रसंग इतक्या मोठ्या प्रमाणात कोरले आहेत की, संपूर्ण मंदिरच मूर्तींनी सजलेले आहे.
भक्ती आणि शक्तीचा संगम: एवढ्या मोठ्या संख्येने मूर्ती असणे, हे त्या काळातील कारागिरांची अफाट मेहनत आणि शिवभक्तीचे प्रतीक मानले जाते. जरी काळाच्या ओघात अनेक मूर्ती भग्न झाल्या असल्या, तरी शिल्लक असलेले काम पाहून '३ कोटी' हा आकडा या मंदिराच्या विशालतेची आणि सूक्ष्मतेची साक्ष देतो.
परकीय आक्रमणे आणि मंदिराचा संघर्ष
मानकेश्वरचे हे भव्य शिवमंदिर केवळ स्थापत्यकलेचा नमुना नाही, तर ते एका संघर्षाचे प्रतीकही आहे. १३ व्या शतकानंतरच्या काळात भारतावर झालेल्या विविध परकीय आक्रमणांच्या काळात, विशेषतः मध्ययुगीन कालखंडात, या मंदिराला धर्मांध शक्तींच्या विध्वंसक वृत्तीचा सामना करावा लागला.
मूर्तीभंजन: मंदिराच्या बाहेरील भिंतींवरील अनेक सुंदर आणि कोरीव मूर्ती जाणीवपूर्वक तोडल्या गेल्याचे (मूर्तीभंजन) पुरावे आजही पाहायला मिळतात. अनेक देवतांच्या मूर्तींचे चेहरे, हात आणि नक्षीकाम विद्रुप करण्याचा प्रयत्न त्याकाळी करण्यात आला.
शिखराचे नुकसान: मूळ मंदिराचे भव्य शिखर आणि बाहेरील सभामंडपाचा काही भाग उद्ध्वस्त करण्यात आला होता. आजही मंदिराच्या परिसरात विखुरलेले पाषाण आणि अर्धवट राहिलेले बांधकाम त्या काळच्या भीषण आक्रमणाची साक्ष देतात.
अजिंक्य वारसा: एवढी आक्रमणे होऊनही मंदिराचा मुख्य गाभारा आणि पाया (जो अखंड दगडात कोरलेला आहे) आजही भक्कमपणे उभा आहे. हे आपल्या पूर्वजांच्या कौशल्याचे आणि हिंदू संस्कृतीच्या चिकाटीचे उत्तम उदाहरण आहे.
तुम्हाला हा लेख आवडला असल्यास माझ्या ब्लॉगला लाईक करा, फॉलो करा आणि शेअर करा.
धन्यवाद!
1 टिप्पण्या